Ku.Haberler.Com - Nuça dawî
NUÇE BIGERE:
  MALPER 18/06/2021 06:14 
10.06.2021 15:11 News >> Leza rekor a pêşxistina aşiyên Kovîd-19ê û paşxaneya wê

Leza rekor a pêşxistina aşiyên Kovîd-19ê û paşxaneya wê

Di qada navneteweyî da hevkariya hevparan aşiya Kovîd 19ê gihand mirovahiyê. Dinyayê carekê din dît ku heke piştgiriyê bidin zanyaran û ji rîskên fînansî biparêzin dê çi bi dest bixin.

Aşi li tevahiya dinyaye di saleke da nahelin ku 3 milyon mirov bimirin. Ji ber sedemen nexweşiyen ku bi aşiyan dikarin peşi le bigirin salane 1,5 milyon mirov zü ji nav hezkiriyen xwe vediqetin. Dinyaye edi nexweşiya xurike ji bir kir. Wisa ku dema nexweşiya xurike te gotin edi xurike ave te hişe gelek mirovan. Mirinen ji ber difteri, xeneqütk yan ji trtanose edi ji me ra geleki biyani ne. Dinya bi saya aşiyan ji van nexweşiyan xilas dibe. Pişti ku felaketek hat sere mirov paşe hildana tevdiran ji zü hildana tevdiran geleki bimaliyettir e. Aşi ji diji nexweşiyan yek ji amüren tevdire yen heri çalak en di deste mirovahiye da ne. Dinya bi pandemiya virusa koronaye ya cureya nü (Kovid-19) cardin şahidiye dike ku aşi çiqas giring in ü dema aşi nebe çi diqewime.
Bi saya aşiyen Kovid-19e dawiye da di tunela reş a ku dinya di dawiya sala 2019an da kete ronahi xuya kir. Hemü dinya ji bo peşxistina aşiyen Kovid-19e seferber bü ü bi rekoreke diroki va di demeke ji saleke kurttir da kari ku aşiyan çebike. ve rewşe fikaren ewlehiye ji derxistin hole. Em e di ve nivise da li ser mijaren mekanizmaya bandora aşiyan, cureyen wani pevajoyen peşxistine ü çawa çebü ku aşiyen Kovid-19e di demeke kurt da hatin peşxistin bisekinin.
Di qada navneteweyi da hevkariya hevparan aşiya Kovid-19e gihand mirovahiye. Dinyaye careke din dit ku heke piştgiriye bidin zanyaran ü ji risken finansi biparezin de çi bi dest bixin. Hat ditin ku astengiyen burokratik dibin sedem ku çi ji deste me biçe ü hat tesbitkirin pekan e ku aşiyek di nav saleke da be peşxistin. Ev tecrube di dahatuye da ji bo gelek xebaten aşiye heviye dide. Her wiha bi vi awayi ji hat ditin ku tekoşina diji pandemiye pişti ku pandemi derket hole mimkün nine bi xebaten beriya pandemiye mimkün be.
Aşi me çawa diparezin?
Ji bo ku mirov fehm bike ka aşi me çawa diparezin dive mirov baş fehm bike ku pergala me ya laşparastine çawa dixebite. Hedefa bingehin a viruseke ku dikeve bedena me ew e ku bi reya hucreyan va zede bibe. Pergala me ya laşparastine fehm dike ku virus biyani ye le nizane ka de we çawa bide sekinandin. Ji bo ve bi lez dest bi analizan dike ü bedena me weki laboratuvareke mezin dixebite. Proteinen li ser rüye we virusa ku parçe kiriye analiz dike ü piştra diji proteinan antikore derdixine. Antikor bi proteinen li ser rüye virusan va dizeliqin ü wan işaret dikin. Virusen hatine işaretkirin ji hela hucreyen me yen pergala laşparastine va bi lez ten nasandin ü ji hole ten rakirin. Lebele wext digire ku beden viruseke ku bere nas nedikir nas bike, ji bo we antikore çeke ü dawi li enfeksiyone bine. Di ve heyama derengketine da av ji poze me te, agire me derdikeve, kuxik dest pe dike. Lebele her dem bedena me di ve şeri da bi ser nakeve, dema virus bi ser dikeve dibe ku mirin çebe yan ji xisaren mayinde derkevin hole. Heke em qezenc bikin ü baş bibin di erişa din a viruse da beyi ku bi analizkirine ra mijül bibin bi lez dikarin ku antikoran derxinin hole ü bi vi awayi virus beyi ku firsende bibinin belav bibin enfeksiyon bi lez te rawestandin.
Di peşxistina aşiyen Kovid-19e da ji standarten ewlehiye tewiz nehatiye dayin. Hemü xebaten peşxistina aşiyan weki bere hatin temamkirin. Lebele ji ber bandoren xirabker en nexweşiye lez dan pevajoye ü merhele ne li pey hev her merhele beyi ku merhaleya peş be temamkirin hat destpekirin ü bi temambüna merheleya din ra kari ku dewam bike. Di merheleyen ku heta niha çebüne da ji her tişt di re da ye.
Aqilane nine ji bo ku seri bi viruseki ra derxinin li bende biminin ku şer derkeve, va ye di ve mijare da aşi dikevin dewre. Aşiyen edeti yen ku li laboratuvare bi qelskirin, kuştin yan ji parçekirina virusan ten çekirin dema didin bedene pergala me ya laşparastine firsende dibine ku tetbiqate bike. Virus an ji parçeyen viruse en ku bi aşiye didin nikarin enfeksiyone çebikin lebele beden ji bo şer analizen xwe temam dike ü hucreyen hafizeye derdixine hole, diji erişe amade dibe. Bi vi awayi viruseke ku hember we penegirtina me çebüye dema dikeve laşe me demildest ji hole te rakirin. Bi kurtasi aşi pergala me ya laşparastine dieliminin ka de virusan çawa ji hole rake ü pergala me ya laşparastine perwerde dike.
Cureyen aşiye
Ji bo peşxistina aşiyan rebazen cuda hene. Rebazen edeti ji qelskirin, kuştin an ji parçekirina viruse pek ten. Ji bo aşiyen ku bi qelskirina viruse ten bidestxistin "aşiyen zindi" te gotin. Ji bo hilberina ve şerten taybet hewce dike ü dijwartir e. Virus her çiqas hatibe qelskirin ji ev aşi dibe ku bi kesen ku pergala wan a laşparastine qels e bibe sedema enfeksiyonan. Aşiyen ku ji virusen miri yan ji ji parçeyen viruse pek ten da ji xetereya enfeksiyone tune lebele ji ber ku zindi ninin pargala me ya laşparastine bersiveke xurt an ji demdirej nikare derxine hole ü nikare ku bi qasi aşiyen zindi antikoran derxine hole.
Di peşxistina aşiyan da ji du teknolojiyen nü aşiyen RNAye ü aşiyen viral vektor in. Di van aşiyan da rebaza bingehin ew e ku gene virusa ku li ser rüye viruse ye ü proteina ku pergla laşparastine bersive dide kod dike be tesbitkirin ü ev gen be parçekirin ü gene bişinin hucreyen laşe me ü tene ew protein ji hela hucreyen me va be hilberin. Ji bo ku ve parçeya gene binin hucreyen me du rebaz hene: ya yekem mRNAyen ku ji ve parçeya genetik proteine çedikin li laboratuvare ten çekirin ü didin laş. ya duyem ji parçeya genetik bi materyala genetik a viruseki din a ku ji bo laş be zerar e va dikin ü didin laş. Di van herdu rebazan da ji ji ber ku tene parçeyen viruse hene xetereya enfeksiyone tune. Ji ber ku teknolojiya rezkirina gene geleki peş ketiye bi lez dikarin hilberinin. Aşiya Pfizer-BioNTech ü Modernaye metoda ewil, aşiyen AstraZeneca-Oxford, J&J ü Sputnik ve rebaza duyemin diemilinin.
Aşiyek ji seri heta dawiye çawa te peşxistin?
Ji hela wext ü aboriye va maliyeta peşxistyina aşiye geleki zede ye. Di şert ü mercen normal da çekirina aşiyeke çendi salan digire. Aşiya ku heta iro heri lez hat hilberin (gurep-qebequlax) di çar salan da hat hilberin. Maliyeta abori ya hemü pevajoye ji dora 500 milyon dolari ye.
Xebaten peşxistina aşiyan ji penc merheleyen li pey hev pek te.
Xebaten kifşkirine yen laboratuvare: Di ve merheleye da diji virusan di asta molekuler da reyen pekanina bersiva penegirtine ten kifşkirin.
Ceribandinen ser heywanan: Di ve merheleye da daneyen merheleya din ten emilandin ü li ser heywanan ten ceribandin ü namzeden aşiye yen ji bo mirovan ten tesbitkirin.
Xebaten klinik: Di ve merheleye da ceribandinen li ser mirovan dest pe dikin ü ji se fazan pek ten.
Faza Yekem: Li ser gelek hindik mirovan (10-15 kes) ceribandinen ewil en bimirov ten kirin. Li sere lekolin te kirin ka aşi ji bo mirovan bizirar e yan na.
Faza Duyem: Aşiya ku di faza yekem da baweri pe anin ku ewledar e derbas faza duyem dibe ü di ve faze da te ceribandin ku bi ker te yan na, laşparastin bersive dide yan na ü li ser sedan kesi te ceribandin.
Faza seyem: Aşi derdikeve hole ku zirara we tune ü bersiva penegirtine ji dide de ve faze da li ser bi hezaran kesi (bi qasi 30-45 hezari) te ceribandin ü te lekolinkirin ka ji nexweşiya rastin dipareze yan na.
Pevajoyen pesendkirine yen fermi: Di ve merheleye da encamen hemü ceribandinen ewlehi, bandoriye peşkeşi otoriteyen fermi dikin ü serledana pesendkirine te kirin.
Hilberina girseyi ü pevajoya belavkirine: Di ve merheleye da dive tesisen dikarin bi milyaran dozi hilberinin ben avakirin, be kontrolkirin ka li gor standaren kaliteye ne yan na.
Di xebaten kifşkirine da heke 100 namzeden aşiye çekin ji ji van encax 20 heben wan dikarin ji merheleya ceribandinen heywanan biborin. Ji van 20 heban 10 heb dikarin faza 1em, ji 10 heb 5 heb faza duyem ü ji 5 namzedan ji yek je dikare faza seyem temam bike.
Çi guheri ku karin di 10 mehan da aşiye çebikin? Pevajoyeke ku di şerten normal da bi salan didome di nav 10 mehan da qediya ü ev yek ji bi awayeki tebii bü sedem ku pebaweriya ji aşiye be jepirsin, minaken neyini yen bere bün sedem ku zanyar hevdu hişyar bikin. Wek minak di sepana aşiya polioye (felca zarokan) a ku bi serkefti ji testan derbas bibü firmayeke şaşi kir ü bibü sedem ku ji 70 hezari zedetir zarok bi şaşi bibin polio. Di rabirdüye da xebaten aşikirine yen ku ji bo şewba berazan hatin çekirin ü di koma temene zarokan da tera xwe nehat testkirin di hin zarokan da bibü sedema derketina sendroma Guillan-Barreye. Ev rewş ji heri zede keri komen dijbere aşiye hatibü ü pebaweriya civake zirar ditibü. Xebaten aşiya Kovid-19e di çarçoveya van xebatan da hat sewirandin.
Mirov dikare faktoren bün sedem ku aşiya Kovid-19e di demeke geleki kurt da be çekirin bi sernaven li jere rez bike.
Tecrubeyen bere
Ya rast xebaten ji bo aşiya Kovid-19e hatin kirin bi pandemiye dest pe nekirin. Şewben SARSa ku di sala 2002yan da derket hole ü MERSa ku di sala 2012an da derket hole ji bi cureyen virusa koronaye bün ü we deme gelek xebaten aşiye hatin kirin. Lebele ji ber ku şewb bi lez ji hole rabü beyi ku aşiyek be ditin hat rawestandin. Zanyaran ji ber van xebatan beri pandemiye proteina li ser rüye viruse nas dikirin ü agahiyen me yen der bare virusa koronaye da kem nebü. Teknolojiya der bare mRNA ü emilandina vektoren viral da ji nü derneketiye hole. Ev teknoloji ji 20 sal bere panemiye va dihatin peşxistin. Xebaten rezkirina koden genetik ji di 20 salen dawin da geleki peş ketibün ü bi saya van teknolojiyan bi lez rezkirina materyalen genetik en viruse hat pekanin.
Çekirina aşiyen RNA ü DNAye da hewce nake ku weki di rebazen edeti da çanda bakteri/viruse çebikin ü wan zede bikin ü sewiranen ceribandine ava bikin. Rasterast materyale genetik a viruse ya rezkiri te emilandin ü parçeya gene ya ku proteina rüxare ya kod dike te emilandin. Zanyaren Çini di roja 11emin a pandemiye da materyala genetik a viruse rez kiribün ü bi dinyaye ra parve kiribün. ve leze xebaten mRNA ü aşiyen viral vektor lezandibün.
Ango pekan e be gotin ku aşiya Kovid-19e ne di 10 mehan da 20 sal +10 mehi da hat peşxistin.
Hemdemi birevebirina xebatan
Di şerten normal da ji bo ku merheleyen peşxistina aşiye be kirin dive merheleya bori bihata temamkirin ü raporkirin lebele di aşiyen Kovid-19e da daneyen zü yen merheleya bori hatin emilandin ü derbasi merheleya din bün. Di heman deme da merheleya bere hat domandin ü hat temamkirin. Heke merheleya bere neyini bi encam bibüya de hemü xebaten merheleya zü je derbas bün beredayi biçüna. Lebele rasti pirsgirekeke mezin nehatin ü hema beje ji ber pevajoyen ku paralel hatin kirin gelek wext hat bidestxistin.
Bi dehan salen ku ji bo peşxistina aşiyan hewce dikin wek bingehin ji bo testen ku pebaweri ü bizaviya aşiye nayen xerckirin. Qismeki mezin a ve maweye ji ber nivisen di navbera otoriteyan da derdikeve hole. Di şerten normal da otoriteten ku destüre didin merheleyen peşxistina aşiye di xilasiya her merheleye da li ser hemü daneyan lekolin dikir li sere niqaş dikir ü ji bo merheleya din ü di dawiya dawin da ji bo lisansa aşiye destür dida. Dema aşiya Kovid-19e hat peşxistin daneyen ceribandinan di heman deme da bi otoriteyen fermi ra hatin parvekirin. Otoriteyen fermi karen ku di deme da pevajoyen teste bişopinin. Bi vi awayi ji nişka ve pevajoyen nivisandin ü destüre yen ku çendi salan dewam dikirin geleki kurt bün.
Zedehiya jimaren minake
Di şerten normal da di faza seyemin da mirov wek koma ceribandine ü koma kontrole dihatin veqetandin ü aşi li komeke dixistin ü li koma din nedixistin. Paşe ev kom berdidan nav civaka ku te da enfeksiyon heye ü demeke direj dişopandin ü ji bo ku bikarin muqayeseye bikin li bende diman ku tera xwe enfeksiyon çebe. ve pevajo demeke direj digirt. Di pevajoya peşxistina aşiya Kovid-19e da dizaynen ku ne li ser wext li ser büyere disekine hatin kirin ü jimara cerbanokan hat zedekirin. Betir çavkaniyen pereyan hatin emilandin ü jimara cerbanokan hat zedekirin. (30 hezar kes). Bi vi awayi gihaştina jimara büyere (enfeksiyon) ya ku ji bo muqayeseya zanisti hewce dike ü wext hat qezenckirin.
Berbelaviya enfeksiyone
Di şerten normal da ji bo peşxistina aşiye dive komen ceribandin ü kontrole demeke rasti enfeksiyone bihatana. Di ve rewşe da li heremen ku le enfeksiyon tune çekirina testan mimkün nebü. Ev yek ji dibü sedem ku gelek kem xebat ben kirin ü ihtimala çekirina aşiyeke bitesir kem dikir. Pandemi belavi hemü dinyaye bü ü ev yek ji ji bo gelek lekolineren li erdingeriyen cuda ji bo peşxistina aşiyan bü firsendek. Ji ber ku komen ceribandin ü kontrole bi belavbüna bi lez a şewbe va li gelek welatan hatin testkirin.
Aliye navneteweyi
Şewben weki SARS, MERS, Ebola, Zika, H1N1 her çiqas tirseke gerdüni derxistibin hole ji yek ji wan ji bi qasi Kovid-19e bandor li dinyaye nekir. Bi taybeti welaten dewlemend weki di minaka Ebolaye da ji bo şewben ku zede tesir li ser wan nekir tera xwe fon nedan. Şewba Kovid-19e ji li hemü dinyaye tesir kir ü bü sedem ku taybetmendiya gişti ü gerdüni ya van şewban be ditin. Ji ber ve yeke ji welaten dewlemend pere xerc kirin ü bi budçeya mezin a ku hat dayin va gelek pevajoyen ku dibün sedema wexte bi lez bün.
Ji risken finansi parastina lekolineran
Ji ber ku pevajya çekirina aşiye geleki biha hem lekoliner hem ji veberhener geleki baldar bün ü heta merheleyek bi temami bi se ser nediket derbasi merheleya din nedibün ü ve yeke ji pevajoya peşxistine geleki direj dikir. Wek minak ji bo ku ji hilberina girseyi ya aşiyeke milyar dolar be veqetandin dive teqez li bende bisekiniyana ku gelo ev aşi bi ker te ü ewledar e yan na. Lebele dema ku aşiya Kovid-19e hat peşxistin ziraren ku civaka gerdüni rü bi rü man ji ber ku geleki zede bü ji bo xebaten aşiye bi milyar dolaran pere hat veqetandin ü pevajo hat lezandin. He ku xebaten faze dewam dikirin di heman deme da tesisen hilberina aşiye ya girseyi hatin avakirin. Heke aşiya derket hole bi tesir nebüya yan ji baweri peçenebüya dibe ku veberhenana bi milyar dolaran beredayi biçüya. Ji ber ku ev risk hat hildan pevajoya ber bi serkeftine va bi lez bü.
Hevkari
Firmayen xwedi kapasiteya dermanen girseyi ü hilberina aşiye bi zanyaran ra hevkariyen lez danin ü binesaziyen van firmayan bün wesile ku aşi bi lez ben hilberin. Dewlet, sektora taybet, zanyar, saziyen civaki yen sivil, saziyen navneteweyi di diroke da tu cari ü ji bo tu büyere bi fedakariyeke evqas mezin nehatibün bal hev ü piştevaniya hevdu nekiribün. Hevkariya hemü paydaran ji bo çareserkirina qeyrana gerdüni wext da her kesi.
Optimizasyona hedefe
Di peşxsitina aşiya Kovid-19e da hedefa sereke rawestandina belavbüna şewbe nebü. Hedefa bingehin ew bü ku peşi li nexweşiyan, razandina li nexweşxaneyan ü mirinan bigirin. Ji ber ve yeke İdareya Derman ü Xureke ya Amerikaye (FDA) ji bo aşiyan sinora serkeftine kem girt ü rejeya bizaviya minimum ji sedi 50 qebül kir. Ev yek ji bü sedem ku namzeden aşiye zü derkevin hole.
Wek encam di peşxistina aşiyen Kovid-19e da ji standarten ewlehiye tewiz nehatiye dayin. Hemü xebaten peşxistina aşiye weki ya bere hatin temamkirin. Lebele ji ber bandoren xirabker en nexweşiye pevajo hat lezandin, merhale ne li pey hev her merhale beyi ku ya bere be temamkirin dan destpekirin ü bi temambüna merheleya din kari dewam bike. Di merheleyen ku heta niha hatin kirin da her tişt di re da ye.
Di qada navneteweyi da hevkariya hevparan aşiya Kovid-19e gihand mirovahiye. Dinyaye careke din dit ku heke piştgiriye bidin zanyaran ü ji risken finansi biparezin de çi bi dest bixin. Hat dtin ku astengiyen burokratik dibin sedem ku çi ji deste me here ü hat tesbitkirin pekan e ku aşi di nav saleke da ben peşxistin. Ev tecrube di dahatuye da ji bo gelek xebaten aşiye heviye dide. Her wiha bi vi awayi ji hat ditin ku tekoşina diji pandemiye pişti ku pandemi derket hole mimkün nine bi xebaten beriya pandemiye mimkün be.
[Abdullah Uçar doxtore tibe ü hekime malbate ye, di heman deme da Li Makezanista Tenduristiya Gel a Fakulteya Tibe ya Stenbole da xwendekare doktoraye ye] -



        Latest News
Qesra Spî ragihand ku di hevdîtina Erdogan-Bîden da di mijara Balafirgeha Kabulê da bi giştî li hev kirin 6 minutes ago...
Balafirên şer ên Îsraîlê êrîş bir ser Xeta Xezeyê -39 minutes ago...
Buldana Hevseroka Giştî ya HDPyê li Serokatiya Bajêr a Îzmirê ya partiya xwe ku lê êrîşa çekdarî hat kirin lêkolîn kirin -24 minutes ago...
Ji Bahçeliyê Serokê Giştî yê MHPyê daxuyaniya der barê êrîşa dijî avahiya bajêr a Îzmirê ya HDPyê da -39 minutes ago...
"Êrîşa dijî avahiya bajêr a Îzmirê ya HDPyê provayeke bixwîn, tertîbeke qelaş e ku.
Li Tirkiyeyê testa Kovîd-19ê ya 5 hezar û 904 kesan pozîtîf derket, 62 kes mirin 6 minutes ago...
Jimara nexweşên giran bû 860, tedawî yan jî karantînaya Kovîd 19ê ya 4 hezar û 143 kesan xilas bû û jimara başbûyiyan derket 5 milyon û 219 hezar û 797an.

 
      Top News
Her sal ji ber çolbûn û hişkahiyê 12 milyon hektar erazî ji dest diçe Her sal ji ber çolbûn û hişkahiyê 12 milyon hektar erazî ji dest diçe
Taxima netewewyî li ber Gallerê da der Taxima netewewyî li ber Gallerê da der
Serokomar Erdogan eskerên di Koma Peywirê ya Azerbeycanê da qebûl kirin Serokomar Erdogan eskerên di Koma Peywirê ya Azerbeycanê da qebûl kirin
Serokomar Erdogan: Serokomar Erdogan: "Em îro li cem Azerbaycanê ne û divê hemû dinya bizanibe ku em ê sibê jî li cem bin"
ROJANEKIRIN - Hevdîtina Bîdenê Serokê Amerîkayê û Putînê Serokê Rûsyayê li Cenevreyê dest pê kir ROJANEKIRIN - Hevdîtina Bîdenê Serokê Amerîkayê û Putînê Serokê Rûsyayê li Cenevreyê dest pê kir
Karîm Khanê ji bona Serdozgeriya Mehkemeya Cezayê ya Navneteweyî hat hilbijartin dest bi wezîfeyê kir Karîm Khanê ji bona Serdozgeriya Mehkemeya Cezayê ya Navneteweyî hat hilbijartin dest bi wezîfeyê kir
Li Diyarbekirê bi operasyonên dijî narkoterorê va çavkaniya aboriya PKKyê têk diçe Li Diyarbekirê bi operasyonên dijî narkoterorê va çavkaniya aboriya PKKyê têk diçe
Li Sûriyeyê hişkahiya herêma Kaniya Aştiyê nehişt ku dexl û den hêşîn be Li Sûriyeyê hişkahiya herêma Kaniya Aştiyê nehişt ku dexl û den hêşîn be
Li Îranê 210 parlamenterî xwest ku namzedên mihafezekar seba Reîsî ji hilbijartina serokomariyê vekişin Li Îranê 210 parlamenterî xwest ku namzedên mihafezekar seba Reîsî ji hilbijartina serokomariyê vekişin
Îsraîlê êrîşên asîmanî birin ser Xeta Xezeyê Îsraîlê êrîşên asîmanî birin ser Xeta Xezeyê